Tahua Pūtea 2014 - Ngā Kaupapa me ngā pūtea tautoko kua puta kē

Ka whakawhārikihia e te Minita o ngā take Pūtea a Bill English ngā korero katoa e pā ana ki te tahua pūtea o tēnei tau i te ra nei. Heoi kua whakaputahia kētia e te Kāwanatanga ētahi kaupapa, ētahi pūtea hōu ki raro i te maru o taua kaupapa.

Ko tā te āpetihana e tika ana kia tukuna e te Kāwanatanga ngā hua o te tahua ki ngā whānau rawa kore, na te mea ko rātou ēra e kaha āngia ana e ngā raru utu o te wā mo ngā āhuatnga katoa. 

Kua whakarāpopotohia e mātou ētahi o ngā kaupapa kua puta kē ki te marea me ngā pūrongo a Te Kāea e hāngai ana ki ēnei kaupapa.

Mo te katoa o tēnei ra ka whakapuakihia e mātou ngā rongo o te wā mo tēnei kaupapa, ka āta wetehia e Te Kāea ngā korero katoa e pā ana ki te tahua pūtea a te pō nei kia tirohia mēna he hua ō roto mā ngai Māori, kāore rānei. 

Inapō i korero tahi tā mātou karere take tōrangapū a Maiki Sherman ki te Minita Pūtea ki a Bill English, i āta tirohia ano e ia mēna ko te whakaiti i ngā utu tāke a ngā kaimahi o te motu tētahi o ngā kaupapa ka whakauruhia e Nahinara ki a rātou kaupapa ki te whakatenatena i ngā kaipōti i mua i te kōwhiringa pōti ā motu. 

HAUORA 

E ai ki te Manatū Hauora mai ngā iwi katoa o te motu ko ngāi Māori ēra kei raro e putu ana i ngā tatauranga hauora o te motu. 

E ai ki te Manatū ko ngā pakeke Māori ēra kei te kaha pāngia e te mate huanga, nga raru mate manawa me te mate huka hoki.

Ko ngā raru mate hinengaro e kaha patu ana i te hauora me te wairua o ngā tāngata Maori . Ko te utu tākuta me te utu rongoa tētahi atu raru kua kaha kitea e te Manatū mo ngā whānau Māori. 

I whai wāhi tā mātou karere a Dean Nathan ki te kōrero ki tētahi o ngā rata rongonui rawa o te motu kua roa nei e whakapeto ngoi ana ki te whakapiki i te or ao ngā whānau me ngā tamariki Māori ki tōna rohe. Ko Tākuta Lance O'Sullivan tērā, a ko tōna tino tūmanako kia āta aro atu te kāwanatanga ki te kaha tiaki i te hauora o ngā tamariki o te motu whānui.  

Rheumatic Fever Funding Boost

He rua tekau miriona tāra a ngā tau e whā te pūtea kua tohua e te kāwantanga hei whakamana i te pakanga ki te mate rumātiki - i ngā tau e ono kua pahure he ono tekau ma rima ira toru miriona tāra te pūtea katoa kua tukuna atu e te kāwanatanga ki taua kaupapa. 

He wāhanga o tēnei pūtea ka tohaina ki te whakarahi ake i ngā ratonga kore utu e āta tiro atu ana ki ngā korokoro a ngā tamariki, na konā ko te hiahia whakawhānui ake te nuinga o ngā tamariki ma te iwa tekau mano tamariki. 

Ki Aotearoa nei ko atu i te iwa tekau ōrau te hunga kua pāngia e te mate rumātiki he Māori he Whanaunga ā Motu hoki, ko te nuinga o rātou e noho ana ki Te Taitokerau, Tāmaki, Waikato, Te Tairawhiti , Te Waiariki me Poneke. 

I tae atu ta mātou karere a Maiki Sherman ki tētahi o ngā ratonga kore utu kua whakahāerehia hei āta tiro atu ki ngā tamariki mo ngā tohu o te mate rumātiki. 

He Pūtea ma te kuhi whakapakari i te awa koko

E ai ki ngā tatauranga o te wā he rima tekau mā rima ōrau ngā tamariki Māori, ā motu hoki kei te pāngia e ngā raru turi. Ko te utu mo ngā kuhi whakapakari i te awa koko he rima tekau mano tāra. 

I roto i te tahua pūtea o tēnei tau kā tohaina e te kāwantanga he ono ira toru miriona tāra hei awhi i te utu kuhi whakapakari i te awa koko.

I whakanuia te hunga turi me te reo rotarota inā tata nei i hāere tā mātou karere a Numia Ponika-Rangi ki te kōrero ki te hunga e whai ana ki te whakapiki i te mana o te reo rotarota Māori. 

Te Mahi Koere

E ai ki ngā tatauranga Pirihimana kō atu i te whitu tekau mano ngā karanga awhi ka tae ki a rātou hei whakakore i te mahi tūkino whānau, heoi e whakapaetia ana e rātou he tekau ma waru ōrau noaiho o te hunga e pēhi nei i ēnei raru kei te whakapā atu ki a rātou. I a ra he kotahi rau rua tekau ngā raru tūkino whānau ka kitea e rātou. I te tau rua mano ma rima he rua tekau ma iwa o ngā kōhuru ono tekau ma tahi i pupū ake na te mahi tūkino whānau. 

He rua tekau ma rua ōrau ngā kotiro, he tekau ōrau ngā tama o Aotearoa he pārurenga koeretanga. 

E ai ki te rangahau o TOAH-NNEST he nui kē atu ngā tama kei te pā ki ēnei āhuatanga ki Aotearoa nei he tama kotahi mai ngā tama tekau kei koeretia.

I āta tiro atu tā mātou karere a Harata Brown ki te nuinga o ngā tāngata no te taone o Kaitaia kua tu ki mua i te aroaro o te kōti, ko te mahi koere te hāmene, i kaha patua taua takiwā e ēnei `ahuatanga nā te mea i te tū rangatira ēnei tāngata ki waenganui i a rātou hapori mo te wā roa. 

He Pūtea whakakore i te mahi koere

He tekau ira wha miriona tāra te pūtea hōu ka tukuna e te kāwanatanga hei whakapakari i ngā atonga e tuku i te ringa awhi ki ngā pārurenga o te mahi koere. 

Ka hāere te nuinga o ēnei pūtea ki ngā mahi ki wāenga i te hapori, me ngā ratonga e tiaki ana i ngā tāne kua pā ki enei raru. 

Tapiri atu ka whakamahia aua pūtea ki te whakarite i tētahi kaupapa ā motu hei pakanga atu ki ēnei mahi. 

Ngā Pūtea mā ngā kaupapa Whakahiato Ora

E ai ki te Tari Tatauranga o Aotearoa i te tau rua mano tekau ma toru he ono ira rua ōrau te hunga o Aōtearoa i te noho kore mahi. Tokomaha tonu o aua tāngata he Māori. 

E ai ki te tari Whakahiato Ora kua heke iho te nuinga o ngā kaipenihana ma te rima ōrau. 

He pūtea tārewa ma ngā whanau rawa kore

He kaupapa kua whakaritea hei tuku pūtea tārewa ki ngā whānau rawa kore me te kore moni hua, e mahi tahi ana te kāwanatanga, te peke o Aotearoa, Good Shepherd, me te Salvation Army.  He kaupapa tēnei kua whakaritea hei awhi i ngā whānau rawa kore kia kore ai rātou e huri atu ki ngā kamupene e tapriri i te rahi o te moni hua ki a rātou pūtea tārewa.  

I āta tirohia tā mātou karere a Wepiha Te Kanawa ki taua kaupapa me ngā hua ka puta mo ngā whānau rawa kore. 

He Pūtea tautoko mo ngā mahi penapena pūtea 

He rua tekau ma rua miriona tāra te pūtea ka hāere ki ngā ratonga awhi i ngā whānau ki te penapena pūtea hei ngā tau e whā e tū mai nei. 

Ngā Kaupapa taunaki mō Otautahi 

He toru mano tāra kei te whakatahangia e te kāwanatanga mo ngā kaupapa e whakapakari ana i te tū a ngā hapori o Otautahi. He toru ira rima miriona ka tukuna atu ki ngā kaipenihana e hiahia ana ki te whai mahi ki reira. He toru mano tāra ka hāere ki i a kaipenihana ka hunuku atu, ā whai mahi ki reira.  

Kaupapa Whai Mahi 

Ka tukuna atu te kāwanatanga he pūtea tautoko ka whakarahi ake i ngā tūranga kei te wātea i roto i tā rātou kaupapa New Zealand Apprenticeships, e ai ki te kāwanatanga he kaupapa tēnei ka taea te whakatō i te matauranga mahi a rehe ki roto i ngā tauira kia puta atu rātou ki te ao me ngā pukenga whai mahi. 

Ka whakapiki ake ngā tūranga kei te wātea mo ngā tauira ma te ono mano.

Matauranga 

E tūmanakohia ana e ngā Kura Kaupapa Māori he pūtea he rauemi hōu ka whakaritea e te kāwanatanga hei whakapakari ake i a rātou mahi whakaako tamariki. 

I kōrero tahi a Harata Brown ki ētahi kaiwhakaako Māori ki te whai i a rātou wawata mo te tahua pūtea i tenei tau. 

Ki runga tonu i ngā take matauranga he toru tekau miriona tāra te pūtea kua whakaritea e te kāwanatanga ki tētahi kaupapa e whakamana ana i te tū a ngai Māori ki roto i te ao ā tihi. I hāere a Dean Nathan ki te āta wetewete i ngā hua o tētahi kaupapa hōu kua whakapuakihia ki Te Taitokerau. 

Vision Mātauranga Capability Fund

He rima miriona tāra a ngā tau e rua kei te heke mai hei whakawhanake ake i ngā mahi pūtaiao, ngā kaupapa matauranga motuhake, me ngā rauemi hoki mo te aō Māori. 
 

NGĀ KAUPAPA WHARE 

He tekau ma ono miriona tāra a ngā tau e wha ka hāere ki te whakapakari i ngā whare, whakamahana hoki i ngā whare taiwhenua, tu ātu he pūtea kei roto i te tēra hei tautoko i ngā kaupapa whare a ngā iwi Māori. 

Ko ngā raru nui kei te pā ki ngā whare a ngā whānau Māor, ngā whānau rawa kore kua āta tirohia e te tira o Te Kāea. 

I kōrero tahi a Dean Nathan ki tetahi wahine i Te Taitokerau a āwangawanga mo te taenga mai o te makariri o te hōtoke na te marahea o tōna whare. 

I pupū ake te riri a ētahi ki ngā raru whare o te motu ki tētahi kaupapa whakarewa whare a hapori inā tata nei, i reira i whiua e tētahi ope poroteehi he heki ki te waka o te Pirimia i a ia e wehe atu ana i taua kaupapa. I reira tā mātou karere a Aroha Treacher. 

 

Ngā mahi utu tāke 

He kotahi rau toru tekau ma rua miriona tāra te pūtea kua tukuna ki te Tari Tāke hei whai i te hunga e karo ana i a rātou pire tāke .

Mo ngā whakamahuki katoa e pā ana ki te Tahua Pūtea i tēnei tau, tēnā tirohia ki tēnei ara BUDGET 2014.